Co należy umieć rozpoznać:
-
Wenus z Willendorfu
-
malowidła z Lascaux
-
zespół Stonehenge (plan, bryła)
-
zabudowa Biskupina
TRADYCYJNY PODZIAŁ
PRADZIEJÓW
- człowiek – od ok. Miliona lat temu (na
ziemiach polskich ok. 200 tys. lat p.n.e.)
- paleolit
– starsza epoka kamienna (od ok. 550 tys. lat p.n.e.)
- mezolit
– środkowa epoka kamienna (od ok. 8 tys. lat p.n.e.)
- neolit
– młodsza epoka kamienna (od ok. 6 tys. lat p.n.e.)
- epoka
brązu (do 700 r. p.n.e.)
- epoka
żelaza (do 450 r. p.n.e.)
- okres wędrówek ludów ( do 650 r. n.e.)
Warunki rozwoju sztuki
-
początek sztuki – młodszy paleolit
(już
od 25 000 – 10 000 r. p.n.e. można mówić o sztuce na wysokim poziomie
artystycznym)
-
życie uzależnione od przyrody -
koczowniczy tryb życia (lato - szałasy, zima - jaskinie)
-
drobna rzeźba, ozdoby pełniące funkcje amuletów (znalezione na terenach
dzisiejszej Francji, Rosji, Czech)
-
miejsca występowania sztuki prehistorycznej: od Uralu po Ocean Atlantycki;
najwięcej południowo – zachodnia Europa -
Pireneje, Góry Kantabryjskie
-
mezolit/neolit – ocieplenie klimatu à
gospodarka osiadła
·
Rozwój rzemiosła – tkactwo, garncarstwo
·
Rozwój budownictwa
·
Rozwój gospodarki i kultury
·
Wynalezienie brązu, potem żelaza
-
następował rozwój pierwszych cywilizacji
-
neolit / epoka brązu – sztuka mobilna
(ruchoma) – drobna rzeźba, ozdoby, ceramika
Cywilizacja – poziom
rozwoju społeczeństwa o charakterystycznej kulturze materialnej, rozwijające
się na danym obszarze
SZTUKA OKRESU PALEOLITU
* początki twórczości
plastycznej, ale nie dzieła sztuki
-
pierwsze relikty (zabytki) twórczości plastycznej – ok. 50 tys. lat temu à kości, płytki kamienne
pokryte nacięciami (nacięcia uszeregowane w celowy, przemyślany sposób – symbol
myśli i pojęć)
-
znak graficzny – plastyczny
-
ok 50 tys. lat temu zaczęto używać barw – smarowano kości ochrą
(brunatnoczerwona glinka)
-
zbierano muszle i kamyki, wywiercano otwory – używano jako amulety (wisiorki)
-
koczowniczy tryb życia (zbieractwo, łowiectwo) – obróbka krzemienia – ćwiczenie
oczu, ręki, nabywanie sprawności, biegłość w realizacji pomyślanego zamierzenia
-
25 – 10 tys. lat p.n.e. – istnienie dzieł sztuki; wysoki poziom
artystyczny à
malarstwo jakskiniowe i drobna rzeźba
*
malarstwo jaskiniowe (Francja,
Hiszpania)
-
grota Lascaux (odkryta w 1940 r. przez chłopców z pobliskiego miasteczka) –
tematyka zwierzęca
*
drobna rzeźba – pierwsze ukazanie
postaci ludzkiej *
figurki kobiety-matki (podkreślone cechy macierzyństwa)
malarstwo jaskiniowe
-
w malarstwie rzadko występuje postać ludzka (w porównaniu z postaciami zwierząt
jest pokazywana schematycznie)
-
późniejsze wizerunki ukazują sceny z polowań, walk i życia codziennego
(malowidła naskalne z obszaru Sahary)
-
umowne znaki abstrakcyjne (towarzyszące malowidłom) * symbole płci lub zawiłe, do
dziś nierozszyfrowane ciągi znaków
-
nie wiadomo w jakim celu malowano wizerunki zwierząt (wyczucie, podziw dla ich
siły, zręczności, piękna; świetnie uchwycone w ruchu – inne, ukryte znaczenie)
*
sposób łączenia gatunków zwierząt: w pary; inne są przeciwstawne, niektóre
nakładane na siebie
-
groty z malowidłami – miejsca kultu
*
wizerunki zwierząt miały znaczenie kultowe (skomplikowany system poglądów na
walkę, życie, miłość, śmierć, zależność między światem zwierząt a światem ludzi)
*sposób
symboliczny, umowny, znany tylko ówczesnemu człowiekowi – charakter
magiczny (prehistoryczni myśliwi łatwiej upolują zwierzę mając nad nim „władzę”
dzięki utrwaleniu jego podobizny na skale)
warsztat artysty
prehistorycznego
-
rysunek ryty w skale, kontur wypełniony
farbą
-
farba wymieszana z wodą lub tłuszczem, rozmieszczana za pomocą palców,
dmuchawek lub pędzli z włosia
-
barwniki: ochra - naturalny, trwały
barwnik ziemny pochodzenia mineralnego – uwodnione tlenki żelaza przez prażenie uzyskiwano różne odcienie od
zółci przez czerwień po fiolet
Czerń –
zwęglanie w zamknięciu kości zwierzęcych
Podłoże –
naturalna biel skały wapiennej
-
„szkicowniki” (wprawki) – ćwiczenia
ręki, wzorce postaci zwierząt wykonane rylcem na małych płytkach kościanych i
kamiennych
-
środki artystyczne – kreska, linia
(schematyczny kontur, giętka linia o zmiennej grubości) i plama barwna
(początkowo płaska, o jednolitym natężeniu walorowym i jednakowym nasyceniu)
* z
czasem wnętrze konturu wypełniły różne tony barwnych plam
Walor –
stopień jasności danej barwy, stosowanie do uwydatnienia mięśni zwierząt
-
wrażenie bryłowatości (malowidła z Altamiry w Hiszpani)
* rozwój i bogactwo środków wyrazu – zmiana sposobu przedstawiania postaci (od
schematycznych uproszczeń do coraz większego realizmu; od ilustracji pojęć do
obserwacji natury)
Początkowo
znaki à
głowy i części zwierząt à
całe zwierzęta profilem (uchwycone w ruchu, masywne tułowia, krótkie kończyny)
-
skupiano się na uchwyceniu ruchu
-
stopniowe dokładniejsze dopracowanie wizerunków, szczegółowość, proporcje
zgodne z naturą
SZTUKA OKRESU NEOLITU I
BRĄZU
-
ok 10 tys. lat temu malarstwo jaskiniowe w Europie zanika
-
pojawia się sztuka użytkowa (ceramika, początek architektury) i sztuka
zdobnicza
-
życie osiadłe, hodowla zwierząt, uprawa ziemi, tkactwo, wyrób ceramiki
(przekształcenie naturalnego otoczenia)
architektura
Domostwa – prymitywne:
szałasy, ziemianki, nawodne budowle na palach
-
początki architektury monumentalnej (olbrzymie, ociosane kamienie – megality – na wybrzeżach Europy
północnej)
Menhiry –
potężne, pionowo stojące, pojedynczo, w szeregach lub kręgach (czasem kręgi
zamknięte jeden w drugim); centrum – miejsce składania ofiar
Początki
architektury sakralnej – prawdopodobnie kult Słońca
-
inne – zamknięte komory grobowe
-
symboliczne bramy wiodące do wnętrza kręgu (dwa pionowe głazy nakryte trzecim –
poziomym)
-
sztuka o funkcji użytkowej (architektura, ceramika, tkactwo)
-
sztuka o funkcji dekoracyjnej – zdobione naczynia z gliny, narzędzia, broń,
biżuteria (wysoka precyzja wykonania)
- rozwój rzemiosła – zręczność, wyobraźnia, poczucie formy
Motywy
składają się na ornament; powtarzające się elementy – motywy: ornamentalne, geometryczne, organiczne, dekoracyjne,
uproszczone postaci ludzi i zwierząt
Ornament – kompozycja
rytmiczna, otwarta, czasem o przebiegu pasowym, niekiedy symetryczny; pozostaje
w ścisłym związku z przedmiotem, który zdobi;
-
pasy obiegające naczynia – podkreślają naturalny kształt i wyodrębniają
charakterystyczne miejsca
Scyci
– lud pasterski zamieszkujący tereny Europy i Azji (od Karpat po Ałtaj) – IX-IV
w. p.n.e. àzłote
wyroby
rzeźba
-
drobne figurki ludzi i zwierząt
-
neolit: kamienne posągi bóstw – idole (uproszczone kształty, brak bezpośredniej
inspiracji przyrodą, forma uogólniona)
WNIOSKI
-
od schyłku paleolitu sztuka nie naśladuje natury ale wyraża idee
-
podstawowe funkcje sztuki:
* malarstwo jaskiniowe i rzeźba – rola ideowa
* ozdoby rzemiosła artystycznego – funkcja
estetyczna
* architektura – funkcja użytkowa i ideowa
Bibliografia:
- Barbara Osińska Sztuka i czas; wyd. WSiP
 |
| malowidło z Lascaux |
 |
| Wenus z Willendorfu |
 |
| Stonehenge - rekonstrukcja i plan |
 |
| Stonehenge |
 |
| Biskupin - plan |
